Komentarz: Praca została napisana na zajęcia z Historii Politycznej Polski XX wieku, prowadzonych przez dr Daniela Przastka. Praca ta miała na celu porównać obydwie imprezy sportowe. Posiłkowałem się tylko i wyłącznie źródłami prasowymi, gdyż takie były zasady pisania. Śródtytuły nie znajdowały się pierwotnie w pracy.

„Mistrzostwa Europy w koszykówce mężczyzn w 1939 i 1963 roku – dwa największe sukcesy w historii polskiej koszykówki”

Wstęp

Koszykówka została wymyślona przez Kanadyjczyka Jamesa Naismitha w 1891 roku. Od tego czasu ta gra zdobyła rzesze fanów na całym świecie, aktualnie jest jedną z najpopularniejszych dyscyplin sportu. Prawie każdy człowiek na świecie kojarzy Michaela Jordana i amerykańską ligę NBA.

Pracę tę potraktowałem jako możliwość zgłębienia dwóch największych sukcesów w historii polskiej koszykówki – brązowego medalu przywiezionego z Kowna w 1939 roku oraz srebrnego medalu z mistrzostw Europy odbywających się pierwszy raz w Polsce, we Wrocławiu, w 1963 roku.

Korzystałem głównie z „Przeglądu Sportowego”, piszącym o sporcie już od 1921 roku. Posiłkowałem się także doniesieniami prasowymi z „Kurjera Porannego” oraz „Robotnika” (odnośnie mistrzostw z 1939 roku), a odnośnie mistrzostw z 1963 roku, znalazłem długie artykuły w „Trybunie Ludu” i „Słowie Powszechnym”

Obydwa czempionaty do siebie porównam zarówno pod kątem sportowym, politycznym, jak i językowym.

Wyjazd do Kowna na ME? Raczej z obowiązku…

Pierwsze mistrzostwa Europy odbyły się w 1935 roku i były próbą generalną przed debiutem koszykówki na Olimpiadzie w 1936 roku, w Berlinie. Od tamtego roku mistrzostwa odbywają się co 2 lata, z przerwą na czas drugiej wojny światowej (po mistrzostwach w Kownie kolejne odbyły się dopiero w 1946 roku). Polacy na ME na Litwie nie musieli osiągnąć konkretnego rezultatu, w przeciwieństwie do sytuacji z 1963 roku. Jak pisze w „Przeglądzie Sportowym” W. Szeremeta: „Polacy powinni w najgorszym wypadku zająć 2 miejsce w eliminacyjnej grupie B, aby już ostatecznie zdobyć (po raz drugi) ostrogi olimpijczyków 1964. (…) Według kryteriów PKOL konieczne są jeszcze drugie ostrogi – równają się one zajęciu 4 miejsca w ogólnej klasyfikacji ME we Wrocławiu”. Nie dość, że rozgrywali mistrzostwa przed swoją publicznością, to walczyli o awans na Igrzyska Olimpijskie. Warto dodać, że polska koszykówka obchodziła wtedy 50-lecie swojego istnienia. Zawodnicy jak i PZKosz (Polski Związek Koszykówki) w związku z tym na pewno odczuwali sporą presję. Jakże w innej sytuacji byli zawodnicy wyjeżdżający do Kowna. „Nim przejdziemy do oceny własnej drużyny, należy na wstępie stwierdzić, że wyjechała ona do Kowna raczej z obowiązku. Po drużynie, która nie przeszła nawet 2-tygodniowego obozu, osłabionej brakiem rezerw, drużynie, która sztucznie przedłużyła sezon o 2 miesiące – nie można się było wiele spodziewać” – możemy przeczytać w „Przeglądzie Sportowym”. Każdy sportowiec wie, że gra się zupełnie inaczej nie mając wysoko postawionego celu. Komfort psychiczny w czasie tak długiego i intensywnego turnieju jakim są mistrzostwa Europy, mógł się okazać kluczem do zajęcia aż trzeciej pozycji na czempionacie z 1939 roku.

Prestiż wynikający z zajęcia miejsca na podium był zupełnie inny przed wojną, a po wojnie. Nie ujmując ogromu pracy, jaki włożyli w brązowy medal Polacy w 1939 roku, jednak były to mistrzostwa, w których brało udział zaledwie osiem zespołów, w tym dwa wyraźnie odstające od reszty: Węgry i Finlandia. Dostajemy tym samym zaledwie 6 drużyn walczących o trzy miejsca na podium. Tymi reprezentacjami były: Litwa, Łotwa, Estonia, Francja, Włochy oraz Polska. W czasie mistrzostw w Polsce było o wiele ciężej o podium – o mistrzostwo walczyło aż szesnaście zespołów, spośród których tylko trzy wyraźnie odstawały: Turcja (jedno zwycięstwo w turnieju), Holandia (także jedno), Finlandia (dwa zwycięstwa). Te trzynaście pozostałych zespołów to oprócz gospodarzy: ZSRR, NRD, CSRS (Czechosłowacja), Francja, Hiszpania, Rumunia, Jugosławia (wicemistrz świata z tego samego roku), Węgry, Bułgaria, Izrael, Włochy, Belgia, Sześć pierwszych krajów to obok Finlandii nasi rywale w grupie B. Nasz bilans z tymi zespołami w dotychczasowych spotkaniach wynosił 30 zwycięstw do 46 porażek.

Formuła turnieju sprzyjała Polsce przed wojną. Grano systemem każdy z każdym i potknięcie ze słabszym przeciwnikiem na początku mistrzostw nie skazywało zespołu na walkę o niższe pozycje. System, według którego rozgrywano czempionat w 1963 roku był bardziej bezlitosny. By dostać się do czołowej półfinałów i mieć szansę grę o medale, należało zająć minimum drugie miejsce w ośmiozespołowej grupie. Należy dodać, że w „polskiej” grupie (grupie B) mieliśmy ZSRR, drużynę, która byłą poza zasięgiem jakiejkolwiek reprezentacji europejskiej. Oznaczało to, że żeby być pewnym awansu do strefy medalowej, należało wygrać sześć z siedmiu spotkań (zakładając porażkę z ZSRR). Format mistrzostw został wprowadzony pierwszy raz właśnie we Wrocławiu, gdzie się sprawdził, podnosząc poziom imprezy.

Łotwa, jedyny mistrz Europy „karłów”

W przedwojennych mistrzostwach Europy istniał problem gry zawodników mających powyżej 190 centymetrów wzrostu. Gra, jaką jest koszykówka, ewoluowała przez te wszystkie lata i dziś to ci najmniejsi gracze na parkiecie mają około 190 cm, a ci najwyżsi – 210 cm. W 1939 roku: „Poza losowaniem omówiono m.in. sprawę udziałów zawodników, których wzrost przekraczał 190cm (podobnych zawodników mają Litwini i Estończycy). Polska wypowiedziała się przeciwko udziałowi tych zawodników w mistrzostwach. Po dyskusji zawarto kompromis, mianowicie postanowiono prowadzić oddzielną klasyfikację drużyn, w których niektórzy zawodnicy mają powyżej 190 cm wzrostu. Uchwała ta będzie miała znaczenie w ostatecznej klasyfikacji, a więc jeśli drużyna, w której skład wchodzą zawodnicy o wzroście ponad 190 cm zdobędzie pierwsze miejsce przed zespołem  w którym zawodnicy nie mają więcej niż 190, pierwsza drużyna zdobędzie tytuł w grupie o wzroście nieograniczonym, a druga otrzyma tytuł mistrza w grupie drużyn o wzroście ograniczonym”. Tym samym w Kownie wyłoniono dwóch mistrzów Europy: w kategorii absolutnej i z ograniczonym wzrostem („Przegląd Sportowy pisze o mistrzu „karłów”). Mistrzem absolutnym została zwyciężczyni całej imprezy, reprezentacja Litwy, mająca w swoim składzie najlepszego zawodnika mistrzostw, dwumetrowego Lubinasa, zaś mistrzem w kategorii ograniczonej została Łotwa. W 1963 roku nie było takich problemów, i nawet reprezentacja Polski posiadała w swoim składzie dwumetrowego zawodnika, Bohdana Likszo z Wisły Kraków.

Zasady gry na obydwu mistrzostwach były inne, niż w dzisiejszej koszykówce. Nie było linii trzypunktowej, mecz dzielono na dwie połowy.

Warto dodać, że w czasie ośmiu dni mistrzostw z 1939 roku na trybunach zasiadło łącznie około 90 tysięcy widzów, co nawet jak na dzisiejsze czasy jest niewyobrażalną liczbą. Hala w Kownie mogła maksymalnie pomieścić ok. 12 tysięcy kibiców. Dla porównania – rekordowa liczba widzów na jednym meczu PLK (Polskiej Ligi Koszykówki) wynosi ponad 10 tysięcy.

Sukces z 1963 roku był początkiem złotego okresu dla polskiej koszykówki. Na czterech kolejnych mistrzostwach Europy Polacy byli w pierwszej czwórce (dwa razy trzecie i dwa razy czwarte miejsce). Niestety nie przełożyło się to na „boom” na koszykówkę, co w dalszym rozrachunku nie pozwoliło na wychowanie następców srebrnych kadrowiczów.

Kontekst polityczny obydwu mistrzostw

Obydwa występy Polaków na Mistrzostwach Europy miały mocny kontekst polityczny. Polska nawiązała stosunki dyplomatyczne z Litwą dopiero w 1938 roku, a już rok później nasi koszykarze pojechali na Litwę reprezentować kraj. Rację ma „Przegląd Sportowy”, który zauważa, że wyjazd do Kowna to de facto uznanie Litwy: „Również z punktu propagandowego wyjazd spełnił swe zadanie. Był to przecie pierwszy występ sportowców polskich na ziemi litewskiej. Jeżeli bowiem początkowo Polska „cieszyła się” zupełnym brakiem sympatii, to dziś zdobyła – jeśli nie sympatię – to uznanie. Zdobyła dzięki ładnej, skutecznej i dobrze przemyślanej grze. Ma to swoje znaczenie dla dalszego rozwoju stosunków sportowych polsko-litewskich. Drużyna polska poza tym grała najbardziej fair”. Reprezentanci mieli przedłużyć sezon aż o dwa miesiące, żeby przyjechać na czempionat. O ile możemy pominąć kwestię grania fair i jego wpływu na widzenie Polski przez Litwina-kibica, o tyle w przededniu II wojny światowej Polska robiła przyjazne gesty w kierunku Litwy poprzez właśnie koszykówkę. I choć nigdy nie dojdziemy do prawdy z powodu wybuchu wojny, to czy w alternatywnej historii za początek ocieplania relacji polsko-litewskich nie uznalibyśmy wyjazdu naszej reprezentacji na mistrzostwa Europy w koszykówce? Samą organizacją mistrzostw Litwini chcieli zamanifestować swoją siłę i jedność, rzecz jasna w swym ograniczonym zakresie, ze względu na położenie międzynarodowe i potencjał, jednak… Podobną chęć mogliśmy dostrzec czy to w Pekinie (Igrzyska Olimpijskie w 2008 roku) czy sięgając głębiej w historię, po olimpiadę z 1936 roku, w Berlinie.

W 1963 roku Polska, kraj komunistyczny, dostał za zadanie organizację mistrzostw Europy. Dość niespodziewanie doszło do finału, w którym spotkał się gospodarz z faworytem, reprezentacją ZSRR. Czasopisma z tamtego okresu bardzo uważały, by z jednej strony nie deprecjonować możliwości zwycięstwa Polski nad ZSRR, z drugiej strony jednak bardzo wyraźnie wychwalały drużynę naszego sojusznika, w gdzie w „Trybunie Ludu” mogliśmy przeczytać: „Nie marzyliśmy przecież o tym, by w ostatnim meczu o Złoty Medal pokonać Związek Radziecki, broniący tytułu Mistrza Europy.(…) Polacy przegrali, bo z lepszą drużyną przegrać musieli.” czy w „Słowie Powszechnym”: „Złoty medal przypadł więc koszykarzom ZSRR jak najbardziej zasłużenie. Ta doskonała drużyny górowała zdecydowanie nad przeciwnikami. Jej defensywa była nie do przezwyciężenia dla wszystkich drużyn, a w meczu z Polską zagrała wręcz bezbłędnie.” To wszystko pisali dziennikarze, którzy widzieli wcześniejszy mecz Polski z ZSRR (mecz z pierwszej rundy kwalifikacyjnej), zakończony tylko 10-punktową porażką biało-czerwonych. W koszykówce dziesięć punktów to nieznaczna przewaga. W dodatku w obydwu relacjach rozpoczyna się od podsumowania punktowego ZSRR, co w przypadku meczu, w którym drugą stroną jest Polska, nie jest profesjonalizmem.

Małe zmiany w języku dziennikarzy na zakończenie

Analizując teksty pod kątem języka możemy zauważyć, że inaczej nazywano pewne zdarzenia, np. mecze kończyły się „w stosunku”, dzisiaj napisalibyśmy „wynikiem”. Rzucano kosze, a nie punkty, co współczesnego czytającego może zmylić, gdyż koszem współcześnie nazywamy trafienie do obręczy, a nie ilość punktów przysługujących za odpowiednie trafienie. W większości jednak język nie zmienił się. W relacjach z 1963 roku dziennikarze byli w stanie bardziej pochwalić się swoim warsztatem dziennikarskim, głównie z prostego powodu, że mieli możliwość oglądania tych spotkań. Tak jak już wcześniej zauważyłem, w momencie wspominania o reprezentacji ZSRR przypominano, jak bardzo ona dominuje nad całą resztą drużyn.

Kończąc swoje rozważania na temat mistrzostw Europy z 1939 roku i 1963 roku, chciałbym jeszcze raz podkreślić kontekst polityczny jaki miał występ Polaków na tych imprezach sportowych. Bardziej interesujący dla mnie zdaje się być wyjazd polskiej reprezentacji do Kowna, chyba ze względu na długotrwałe animozje polsko-litewskie jak i czas, który nas dzieli od tych wydarzeń. Brązowy medal z Kowna i srebrny medal z Wrocławia to dwa największe sukcesy w historii polskiej koszykówki – przedwojennej i powojennej.